کم کاری تیروئید: علت ابتلا، علائم و درمان

احساس خستگی مداوم، افزایش وزن، خشکی پوست یا احساس سرمای بیش از حد ممکن است در نگاه اول مشکلاتی عادی به نظر برسند. اما وقتی چند مورد از این نشانه‌ها برای مدت طولانی کنار هم ظاهر می‌شوند، یکی از مواردی که پزشک بررسی می‌کند، عملکرد غده تیروئید است. کم کاری تیروئید، بیماری نسبتاً شایعی است که می‌تواند بر انرژی، ضربان قلب، گوارش، خلق‌وخو و بسیاری از عملکردهای دیگر بدن اثر بگذارد.

خبر خوب این است که این بیماری در اغلب موارد با تشخیص درست و درمان منظم به‌خوبی کنترل می‌شود. بااین‌حال، نادیده‌گرفتن علائم یا قطع درمان بدون نظر پزشک می‌تواند زمینه بروز عوارض را فراهم کند.

کم کاری تیروئید چیست؟

تیروئید غده‌ای کوچک و پروانه‌ای‌شکل در قسمت جلوی گردن است که هورمون‌های آن در تنظیم مصرف انرژی و فعالیت بسیاری از اندام‌های بدن نقش دارند. بیماری کم کاری تیروئید زمانی رخ می‌دهد که این غده نتواند به‌اندازه نیاز بدن هورمون تولید و آزاد کند. در نتیجه، بسیاری از فعالیت‌های بدن آهسته‌تر می‌شوند.

این وضعیت نقطه مقابل پرکاری تیروئید است که در آن میزان هورمون‌های تیروئیدی بیش از نیاز بدن است و بعضی عملکردهای بدن سرعت بیشتری پیدا می‌کنند.

کم‌کاری ممکن است خفیف و بدون علائم واضح باشد یا در موارد شدیدتر، نشانه‌های متعددی ایجاد کند. علائم نیز معمولاً به‌آرامی و طی ماه‌ها یا حتی سال‌ها ظاهر می‌شوند.

آیا کم کاری تیروئید کشنده است؟

در بیشتر افرادی که بیماری به‌موقع تشخیص داده و درمان می‌شود، کم کاری تیروئید کشنده نیست و فرد می‌تواند زندگی طبیعی داشته باشد.

مشکل اصلی زمانی ایجاد می‌شود که کم‌کاری شدید برای مدت طولانی درمان نشود.

در موارد بسیار نادر، کمبود شدید هورمون تیروئید می‌تواند باعث افت شدید عملکرد اندام‌های بدن شود. این وضعیت که به آن کمای میکزدم گفته می‌شود، ممکن است با کاهش دمای بدن، افت فشار خون، کندشدن ضربان قلب، خواب‌آلودگی شدید و اختلال هوشیاری همراه باشد. میکزدم یک وضعیت اورژانسی و تهدیدکننده حیات محسوب می‌شود.

بنابراین خطر مرگ مربوط به‌شکل معمول و درمان‌شده بیماری نیست، بلکه بیشتر با موارد بسیار شدید و درمان‌نشده ارتباط دارد.

علت ابتلا به کم کاری تیروئید

شایع‌ترین علل ابتلا به این بیماری عبارتند از:

• یک بیماری خودایمنی که در آن سیستم ایمنی به‌اشتباه به بافت تیروئید حمله می‌کند و به‌تدریج توانایی آن را برای تولید هورمون کاهش می‌‌دهد.
• التهاب تیروئید نیز می‌تواند ابتدا باعث آزادشدن مقدار زیادی از هورمون ذخیره‌شده و سپس کاهش عملکرد غده شود. بعضی از انواع التهاب تیروئید پس از بارداری یا عفونت ایجاد می‌شوند و ممکن است موقت یا دائمی باشند.
• برداشتن بخشی یا تمام غده تیروئید در جراحی نیز می‌تواند باعث کم‌کاری شود. برای مثال، برخی افراد پس از جراحی سرطان تیروئید یا سایر بیماری‌های این غده به درمان جایگزینی هورمون نیاز پیدا می‌کنند. درمان با ید رادیواکتیو یا پرتودرمانی ناحیه گردن نیز ممکن است به سلول‌های تیروئید آسیب بزند.
• کمبود یا دریافت بیش از حد ید
• بعضی اختلالات مادرزادی
• بیماری‌های هیپوفیز یا هیپوتالاموس
• مصرف برخی گروه‌های دارویی برای بیماری‌های قلبی، روان‌پزشکی یا سرطان

علائم کم کاری تیروئید

علائم در همه افراد یکسان نیستند و شدت آن‌ها به میزان کاهش هورمون و مدت بیماری بستگی دارد. از نشانه‌های شایع می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• خستگی و کاهش انرژی
• افزایش وزن بدون علت مشخص
• حساسیت بیشتر به سرما
• یبوست
• خشکی پوست و نازک یا خشک‌شدن موها
• ضعف، درد یا گرفتگی عضلات
• کندشدن ضربان قلب
• احساس افسردگی یا کاهش تمرکز و حافظه
• پف‌کردگی صورت
• گرفتگی صدا
• قاعدگی سنگین یا نامنظم و مشکلات باروری

این علائم، اختصاصی تیروئید نیستند. برای مثال، خستگی و افزایش وزن می‌توانند دلایل بسیار دیگری نیز داشته باشند؛ بنابراین تنها براساس علائم نمی‌توان کم‌کاری تیروئید را تشخیص داد.

چه کسانی ریسک ابتلای بیشتری به کم کاری تیروئید دارند؟

این بیماری می‌تواند در هر فردی ایجاد شود، اما احتمال آن در افراد زیر بیشتر است:

• زنان
• افراد بالاتر از ۶۰ سال
• سابقه خانوادگی بیماری‌های تیروئید نیز احتمال ابتلا را افزایش می‌دهد.
• افرادی که قبلاً جراحی تیروئید، درمان با ید رادیواکتیو یا پرتودرمانی گردن و قفسه سینه داشته‌اند نیز در معرض خطر بیشتری قرار دارند.
• زنان در ماه‌های پس از زایمان و افراد مبتلا به برخی بیماری‌های خودایمنی مانند بیماری سلیاک، آرتریت روماتوئید، لوپوس و بعضی انواع دیابت نیز باید نسبت به علائم توجه بیشتری داشته باشند.

وجود عوامل خطر به معنی ابتلای قطعی نیست؛ اما ممکن است پزشک در این افراد با احتمال بیشتری بررسی عملکرد تیروئید را درخواست کند.

عوارض و خطرات کم کاری تیروئید

اگر بیماری درمان شود، عوارض جدی معمول نیستند. در مقابل، کم‌کاری طولانی‌مدت و درمان‌نشده ممکن است با عوارض زیر همراه باشد:

• افزایش کلسترول
• بعضی مشکلات قلبی
• بزرگ‌شدن تیروئید
• مشکلات باروری
• آسیب برخی اعصاب محیطی
• کم‌کاری درمان‌نشده در دوران بارداری اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا می‌تواند برای مادر و رشد جنین مشکل ایجاد کند.
• در نوزادان و کودکان نیز کمبود شدید هورمون تیروئید در صورت تشخیص‌ندادن و درمان‌نکردن می‌تواند رشد جسمی و تکامل مغزی را مختل کند.
• شدیدترین عارضه، همان کمای میکزدم است که بسیار نادر است اما نیاز به درمان فوری بیمارستانی دارد.

نحوه تشخیص کم کاری تیروئید

تشخیص تنها با توجه به علائم انجام نمی‌شود. پزشک ابتدا درباره نشانه‌ها، سابقه خانوادگی، داروها، جراحی یا درمان‌های قبلی سؤال می‌کند و ممکن است گردن و تیروئید را معاینه کند.

مهم‌ترین مرحله، آزمایش خون است. معمولاً ابتدا مقدار هورمون محرک تیروئید یا TSH بررسی می‌شود. در کم‌کاری اولیه تیروئید، افزایش TSH همراه با کاهش هورمون T4 به نفع تشخیص بیماری است.

در برخی شرایط، آزمایش آنتی‌بادی‌های تیروئید نیز برای بررسی علت خودایمنی درخواست می‌شود.

پزشک در صورت نیاز ممکن است سونوگرافی یا بررسی‌های تکمیلی دیگری درخواست کند.

لازم به ذکز است برای انجام آزمایش‌های هورمونی نیز می‌توانید در بهترین آزمایشگاه هورمونی و غدد تهران یا یک آزمایشگاه معتبر و دارای کنترل کیفی مناسب آزمایش را انجام دهید. تفسیر نتیجه باید توسط پزشک و در کنار علائم انجام شود.

آیا پیشگیری از ابتلا به کم کاری تیروئید امکان‌پذیر است؟

برای بیشتر انواع شایع کم‌کاری تیروئید، به‌ویژه نوع خودایمنی، راه شناخته‌شده‌ای برای پیشگیری قطعی وجود ندارد. سابقه ژنتیکی، بیماری‌های خودایمنی یا نیاز به جراحی و درمان‌های تیروئید نیز عواملی نیستند که همیشه بتوان از آن‌ها جلوگیری کرد.

در مناطقی که کمبود ید وجود دارد، دریافت کافی ید می‌تواند احتمال نوع ناشی از کمبود ید را کاهش دهد؛ اما مصرف خودسرانه مکمل‌های ید راه مناسبی برای پیشگیری نیست. دریافت بیش از حد ید نیز در برخی افراد می‌تواند عملکرد تیروئید را مختل کند.

در عمل، تشخیص زودهنگام اهمیت بیشتری از پیشگیری دارد؛ به‌خصوص در افرادی که عوامل خطر یا علائم مشکوک دارند.

درمان کم کاری تیروئید

درمان اصلی کم کاری تیروئید استفاده از داروهای جایگزین هورمون تیروئید است. هدف این درمان تأمین هورمونی است که غده تیروئید دیگر به مقدار کافی تولید نمی‌کند. نتیجه هورمون‌درمانی بازگرداندن سطح هورمون‌ها به محدوده مناسب است.

مقدار موردنیاز هورمون برای همه یکسان نیست. پزشک براساس نتایج آزمایش، سن، شدت بیماری و شرایط جسمی دوز مناسب را مشخص می‌کند.

معمولاً حدود ۶ تا ۸ هفته پس از شروع درمان یا تغییر مقدار آن، آزمایش خون تکرار می‌شود. پس از رسیدن هورمون‌ها به محدوده مناسب، فاصله آزمایش‌ها بیشتر می‌شود و بسیاری از بیماران به پیگیری دوره‌ای سالانه نیاز دارند.

در بیشتر موارد درمان طولانی‌مدت است؛ اما بعضی انواع کم‌کاری ناشی از التهاب تیروئید می‌توانند موقت باشند. بنابراین بیمار نباید دارو را به‌دلیل بهترشدن علائم، خودسرانه قطع یا مقدار آن را تغییر دهد. با درمان مناسب و پیگیری منظم، بیماری معمولاً به‌خوبی قابل‌کنترل است.