کم خونی آپلاستیک: عوارض و روش درمان

اگرچه کم خونی آپلاستیک بیماری شایعی نیست، اما در صورت بروز می‌تواند زندگی فرد را به‌شدت تحت تاثیر قرار دهد. این اختلال معمولاً به‌صورت تدریجی و خاموش پیش می‌رود و زمانی خود را نشان می‌دهد که بدن دیگر توان جبران کمبودها را ندارد.

خستگی مداوم، ضعف غیرعادی، عفونت‌های پی‌درپی و خونریزی‌های بی‌دلیل تنها بخشی از نشانه‌های این بیماری هستند که باید جدی گرفته شوند.

کم خونی آپلاستیک چیست؟

کم‌خونی آپلاستیک یا کم خونی آپلازی نوعی بیماری است که در آن توانایی بدن برای تولید سلول‌های خونی به‌طور جدی کاهش می‌یابد؛ زیرا مغز استخوان دیگر عملکرد طبیعی خود را انجام نمی‌دهد. در نتیجه میزان گلبول‌های قرمز، سفید و پلاکت‌ها به‌صورت هم‌زمان افت می‌کند و بدن را آسیب‌پذیر می‌سازد.

این بیماری با وجود شیوع پایین، یک اختلال خطرناک محسوب می‌شود و می‌تواند افراد را در هر سنی درگیر کند.

لازم به ذکر است روند بروز کم خونی آپلاستیک در همه افراد یکسان نیست. در برخی به‌صورت ناگهانی ظاهر می‌شود و در بعضی دیگر به‌آرامی پیشرفت می‌کند و با گذشت زمان شدت می‌یابد.

انواع آنمی آپلاستیک

این بیماری دارای ۲  نوع است:

• مادرزادی: از بدو تولد یا سال‌های ابتدایی بوجود می‌آید و نتیجه اختلال در ژن‌های مسئول خون‌سازی است.
• ثانویه یا اکتسابی: در اثر عوامل بیرونی یا واکنش‌های غیرطبیعی سیستم ایمنی ایجاد می‌شود.

علائم کم خونی آپلاستیک

آنمی آپلاستیک می‌تواند بدون هیچ علائمی پیش برود؛ اما در برخی بیماران موارد زیر مشاهده می‌شوند:

• ضعف و خستگی
• مشکلات تنفسی
• ضربان نامنظم قلب
• عفونت
• بروز کبودی
• خونریزی در لثه یا بینی
• رنگ‌پریدگی
• مشکلات پوستی
• تب

چرا به آنمی آپلاستیک دچار می شویم؟

مهم‌ترین علل بروز این بیماری عبارتند از:

اختلال در عملکرد سیستم ایمنی

 در برخی افراد، سیستم دفاعی بدن به‌ اشتباه سلول‌های بنیادی مغز استخوان را مورد هدف قرار می‌دهد و روند طبیعی تولید سلول‌های خونی را مختل می‌کند.

در بیماری‌های خود ایمنی نیز بدن به بافت‌های سالم خود حمله می‌کند و مغز استخوان نیز ممکن است تحت تاثیر این واکنش قرار گیرد.

درمان‌های سرطان (شیمی‌درمانی و پرتودرمانی)

کسانی که برای درمان سرطان خون و سایر بیماری‌های مشابه از شیمی درمانی و پرتودرمانی استفاده می‌کنند باید بدانند که این روش‌ها علاوه‌بر سلول‌های سرطانی ممکن است به بافت‌های سالم از جمله مغز استخوان آسیب بزنند و به کاهش موقت یا دائمی خون‌سازی منجر شوند.

تماس با مواد شیمیایی سمی

قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض موادی مانند بنزن یا برخی ترکیبات صنعتی و کشاورزی به مغز استخوان آسیب می‌رساند.

مصرف برخی داروها

بعضی داروهای خاص از جمله داروهای مورد استفاده در بیماری‌های خودایمنی یا برخی آنتی‌بیوتیک‌ها ممکن است به بروز این اختلال منجر شوند.

عفونت‌های ویروسی

برخی ویروس‌ها می‌توانند روند تولید سلول‌های خونی را مختل کنند. از جمله این ویروس‌ها می‌توان به هپاتیت، اپشتین‌بار، سیتومگالوویروس، پاروویروس B19 و ایدز اشاره کرد.

تغییرات ایمنی در دوران بارداری

در موارد نادر، واکنش‌های ایمنی در بارداری می‌تواند بر عملکرد مغز استخوان اثر منفی بگذارد و به کم خونی منجر شود.

علت نامشخص (ایدیوپاتیک)

در بسیاری از بیماران، هیچ عامل مشخصی شناسایی نمی‌شود و بیماری بدون علت قابل تشخیص بوجود می‌آید.

عوارض کم خونی آپلاستیک

مهم‌ترین عوارضی که در بیماران مبتلا به آنمی آپلاستیک بروز می‌کند شامل موارد زیر است:

• کم خونی شدید
• عفونت
• خونریزی‌های شدید
• نارسایی قلبی

آنمی آپلاستیک چطور تشخیص داده می شود؟

برای تشخیص کم خونی آپلازی از روش‌های زیر استفاده می‌شود:

• انجام آزمایش خون که برای سنجش سطح گلبول‌های قرمز، گلبول سفید و پلاکت‌ها صورت می‌گیرد.
• بیوپسی مغز استخوان که در آن نمونه‌ای از مغز استخوان را با کمک یک سوزن نازک برمی‌دارند تا مورد آزمایش قرار دهند.
• آسپیراسیون مغز استخوان که مقداری مایع مغز استخوان برای بررسی‌های بیشتر برداشته می‌شود. 

آیا می‌توان از ابتلا به کم خونی آپلاستیک پیشگیری کرد؟

از ابتلا به آنمی آپلاستیک نمی‌توانید به‌طور کامل پیشگیری کنید.

با این حال کاهش تماس با مواد شیمیایی مضر مانند حشره‌کش‌ها، علف‌کش‌ها، حلال‌های صنعتی، پاک‌کننده‌های رنگ و سایر ترکیبات سمی احتمال ابتلا به این بیماری را کاهش می‌دهد.

درمان کم خونی آپلاستیک

مهم‌ترین درمان‌هایی که برای درمان این نوع کم خونی مورد استفاده قرار می‌‌گیرد شامل موارد زیر هستند:

انتقال خون

با اینکه تزریق خون، بیماری را درمان نمی‌کند اما می‌تواند سلول‌های خونی مورد نیاز بدن را تامین کند و علائم بیماری مانند ضعف و خستگی را کاهش دهد.

پیوند سلول‌های بنیادی

برای بیماران مبتلا به کم‌خونی آپلاستیک شدید، پیوند سلول‌های بنیادی (یا پیوند مغز استخوان) تنها راه درمان قطعی است.

این روش معمولاً برای بیماران جوان که یک اهداکننده مناسب مانند خواهر یا برادر دارند به‌کار می‌رود. در فرآیند پیوند، ابتدا مغز استخوان بیمار با روش‌های شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی آماده می‌شود.

سپس، سلول‌های بنیادی سالم از اهداکننده جمع‌آوری و از طریق جریان خون به بدن بیمار تزریق خواهند شد. این سلول‌ها به مغز استخوان می‌رسد و شروع به تولید سلول‌های خونی سالم می‌کنند.

سرکوب‌کننده‌های سیستم ایمنی

داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی، عملکرد سلول‌های ایمنی که به مغز استخوان آسیب می‌رسانند را محدود می‌سازند و به بازسازی تولید سلول‌های خونی کمک می‌کنند.

علاوه‌بر آن، کورتیکواستروئیدها نیز ممکن است همراه با این درمان‌ها استفاده شوند.

داروهای محرک مغز استخوان

این داروها شامل فاکتورهای رشد و محرک‌های کلونی هستند، تولید انواع مختلف سلول‌های خونی از جمله گلبول‌های قرمز، گلبول‌های سفید و پلاکت‌ها را تقویت می‌کنند.

پیشگیری و کنترل عفونت‌ها

کم‌خونی باعث می‌شود بیماران بیشتر در معرض عفونت‌ها قرار بگیرند. به‌همین دلیل، در صورت بروز علائم اولیه عفونت مانند تب باید فوراً به پزشک مراجعه کرد.

در بیماران دارای کم‌خونی آپلاستیک شدید، پزشک ممکن است آنتی‌بیوتیک یا داروهای ضدویروس برای درمان عفونت تجویز کند.

سایر اقدامات درمانی

در مواردی که این بیماری به علت شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی ایجاد شده باشد، معمولاً پس از اتمام این درمان‌ها وضعیت بیمار بهبود می‌یابد.

همین موضوع در خصوص داروهایی که باعث کم‌خونی می‌شوند نیز رخ می‌دهد.

آیا آنمی آپلاستیک برای ازدواج و بارداری مشکل ساز است؟

افراد مبتلا به کم خونی آپلاستیک می‌توانند ازدواج کنند و صاحب فرزند شوند، اما این بیماری ممکن است احتمال سقط یا زایمان زودرس را افزایش دهد.

بنابراین این افراد بهتر است قبل و حین برنامه‌ریزی برای بارداری، تحت نظر پزشک متخصص باشند.