قرص متفورمین چیست؟ موارد مصرف و عوارض

متفورمین یکی از داروهای پرکاربرد برای کنترل قند خون است. این دارو سابقه مصرف طولانی دارد و پزشک آن را به‌تنهایی یا در کنار سایر روش‌های درمانی تجویز می‌کند. اثر اصلی آن کاهش تولید گلوکز در کبد و کمک به استفاده بهتر بدن از انسولین است.

بااین‌حال، مصرف متفورمین فقط به دیابت محدود نمی‌شود. پزشکان در بعضی شرایط مانند پیش‌دیابت یا سندرم تخمدان پلی‌کیستیک نیز ممکن است آن را تجویز کنند.

متفورمین چیست؟

متفورمین دارویی از گروه بیگوانیدها است که عمدتاً برای کنترل قند خون در دیابت نوع ۲ استفاده می‌شود. برخلاف انسولین، این دارو هورمون نیست و معمولاً به‌تنهایی باعث افت شدید قند خون نمی‌شود.

متفورمین بیماری دیابت را کاملاً درمان نمی‌کند، اما تا زمانی که مصرف شود و در کنار تغذیه مناسب، فعالیت بدنی و سایر توصیه‌های درمانی، به کنترل قند خون کمک می‌کند.

اشکال دارویی قرص متفورمین

این دارو به شکل‌های مختلف خوراکی عرضه می‌شود. رایج‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

• قرص با رهش معمولی که ماده دارویی را سریع‌تر آزاد می‌کند.
• قرص آهسته‌رهش یا طولانی‌رهش که دارو را به‌تدریج آزاد می‌کند.
• محلول یا سایر شکل‌های خوراکی که در بعضی کشورها در دسترس هستند.

قرص‌های آهسته‌رهش معمولاً دفعات مصرف کمتری دارند و گاهی برای افرادی تجویز می‌شوند که با فرم معمولی عوارض گوارشی بیشتری دارند.

لازم به ذکر است این قرص‌ها باید کامل بلعیده شوند و نباید بدون دستور پزشک خرد یا جویده شوند.

نحوه عملکرد متفورمین

این دارو از چند مسیر به کنترل قند خون کمک می‌کند. مهم‌ترین اثر آن کاهش مقدار گلوکزی است که کبد وارد خون می‌کند.

همچنین حساسیت بدن به انسولین را افزایش می‌دهد تا سلول‌ها بتوانند از گلوکز موجود در خون بهتر استفاده کنند.

به همین دلیل، مصرف آن می‌تواند به پایین‌آمدن قند خون، بدون تحریک مستقیم ترشح مقدار زیادی انسولین، کمک کند.

تأثیر زمانی بهتر است که مصرف دارو با برنامه غذایی مناسب و فعالیت بدنی همراه شود.

کاربردهای قرص متفورمین

به طور کلی این دارو در موارد زیر کاربرد دارد:

درمان دیابت نوع  ۲

کاربرد اصلی این دارو، درمان دیابت نوع ۲ است. پزشک ممکن است آن را به‌تنهایی یا همراه با سایر داروهای پایین‌آورنده قند خون یا انسولین تجویز کند.

در برخی افراد مبتلا به پیش‌دیابت که احتمال بالایی برای ابتلا به دیابت نوع ۲ دارند نیز ممکن است در کنار اصلاح سبک زندگی در نظر گرفته شود.

لاغری

این دارو در بعضی افراد می‌تواند با کاهش محدود وزن یا جلوگیری از افزایش وزن همراه باشد، اما داروی اختصاصی لاغری نیست. به همین دلیل مصرف خودسرانه آن فقط با هدف کاهش وزن توصیه نمی‌شود.

اگر هدف اصلی کاهش وزن است، ارزیابی علت اضافه‌وزن، وضعیت متابولیک و انتخاب روش درمان مناسب اهمیت بیشتری دارد. مراجعه به مراکز تخصصی می‌تواند برای دریافت برنامه متناسب با شرایط فرد مفید باشد.

کیست تخمدان

این دارو در بعضی زنان مبتلا به سندرم تخمدان پلی‌کیستیک برای کنترل مشکلات متابولیک و مقاومت به انسولین کاربرد دارد.

کبد چرب

این دارو ممکن است به بهبود برخی شاخص‌های متابولیک مرتبط با کبد چرب کمک کند. با این حال، متفورمین به صورت اختصاصی به عنوان درمان کبد چرب شناخته نمی‌شود و کاهش وزن، اصلاح رژیم غذایی و فعالیت بدنی همچنان از مهم‌ترین اقدامات درمانی هستند.

فواید متفورمین

مهم‌ترین فایده این دارو، کمک به کنترل قند خون بدون افزایش وزن قابل‌توجه است. در بسیاری از افراد، متفورمین به‌تنهایی خطر افت قند خون پایینی دارد.

کنترل بهتر قند خون در طولانی‌مدت می‌تواند احتمال بروز عوارض ناشی از قند خون بالا، مانند آسیب چشم، کلیه، اعصاب و عروق را کاهش دهد.

سابقه مصرف طولانی، هزینه نسبتاً پایین و امکان ترکیب با سایر درمان‌های دیابت نیز از دلایل استفاده گسترده از این دارو هستند.

عوارض و خطرات سوء مصرف داروی متفورمین

• شایع‌ترین عوارض مربوط به دستگاه گوارش هستند و می‌توانند شامل تهوع، اسهال، درد شکم، کاهش اشتها و تغییر حس چشایی باشند. این عوارض معمولاً در ابتدای درمان بیشتر دیده می‌شوند و در بسیاری از افراد به‌مرور کاهش پیدا می‌کنند.
• مصرف طولانی‌مدت ممکن است در برخی افراد باعث کاهش سطح ویتامین B12 شود. به همین دلیل پزشک در صورت وجود علائم یا مصرف طولانی ممکن است آزمایش مربوط به این ویتامین را درخواست کند.
• عارضه مهم اما بسیار نادر اسیدوز لاکتیک است. خطر آن بیشتر در افرادی مطرح می‌شود که دچار اختلال قابل‌توجه عملکرد کلیه، کم‌آبی شدید، بیماری جدی، عفونت شدید یا مصرف زیاد الکل هستند.
• مصرف بیش از مقدار تجویزشده نیز می‌تواند خطر عوارض جدی را افزایش دهد.

تداخلات دارویی متفورمین

این دارو ممکن است با بعضی داروها تداخل داشته باشد:

• برخی داروهای ادرارآور
• گروهی از داروهای ضدالتهاب
• بعضی داروهای فشار خون
• داروهایی که بر عملکرد کلیه اثر می‌گذارند.
• اگر متفورمین همراه با برخی دیگر از داروهای پایین‌آورنده قند خون یا انسولین مصرف شود، احتمال افت قند خون بیشتر می‌شود.
• همچنین پیش از انجام بعضی تصویربرداری‌ها با ماده حاجب یا جراحی، پزشک ممکن است توصیه کند مصرف این دارو برای مدتی متوقف شود.

نحوه مصرف قرص متفورمین

مقدار و دفعات مصرف برای همه افراد یکسان نیست و به نوع قرص، علت تجویز، سن، وضعیت کلیه و کنترل قند خون بستگی دارد.

معمولاً درمان با مقدار پایین‌تر آغاز می‌شود و پزشک در صورت نیاز آن را به‌تدریج افزایش می‌دهد تا عوارض گوارشی کمتر شوند.

این دارو باید طبق نسخه مصرف شود. اگر یک نوبت فراموش شد، نباید برای جبران آن دو نوبت دارو را هم‌زمان مصرف کرد.

بهترین زمان مصرف متفورمین

این دارو معمولاً همراه یا بلافاصله بعد از غذا مصرف می‌شود.

این کار می‌تواند احتمال تهوع و سایر ناراحتی‌های گوارشی را کاهش دهد. قرص‌های طولانی‌رهش در بسیاری از برنامه‌های درمانی همراه وعده عصر یا شام مصرف می‌شوند، اما زمان دقیق باید طبق نسخه باشد.

مصرف دارو در ساعت‌های تقریباً ثابت به حفظ نظم درمان کمک می‌کند.

توصیه‌های مهم در مصرف قرص متفورمین

• افرادی که مشکل کلیوی یا کبدی دارند، دچار بیماری یا عفونت شدید شده‌اند، استفراغ و اسهال شدید دارند یا مقدار زیادی الکل مصرف می‌کنند باید موضوع را با پزشک در میان بگذارند.
• عملکرد کلیه نیز معمولاً پیش از شروع و در طول درمان بررسی می‌شود.
• مصرف این دارو داروی را بدون مشورت با پزشک قطع نکنید.
• در صورت بروز کم‌آبی شدید، بیماری جدی، جراحی یا انجام برخی تصویربرداری‌های دارای ماده حاجب نیز ممکن است لازم باشد برنامه مصرف دارو موقتاً تغییر کند.

آیا مصرف قرص متفورمین در بارداری عوارض دارد؟

این دارو در درمان دیابت بارداری یا دیابت نوع ۲ در برخی زنان کاربرد دارد و در صورت نیاز پزشک آن را تجویز می‌کند. بنابراین بارداری به‌خودی‌خود به معنای ممنوع‌بودن این دارو نیست.

بنابراین اگر فرد هنگام مصرف متفورمین باردار شود، نباید دارو را خودسرانه قطع کرده یا ادامه دهد. تصمیم‌گیری باید بر اساس علت تجویز و شرایط مادر انجام شود.