دیابت، علائم، درمان و پیشگیری از بیماری

دیابت یکی از شایع‌ترین بیماری‌های متابولیکی در جهان است که بر نحوه تولید و استفاده بدن از قند خون تأثیر می‌گذارد. این بیماری اگرچه اغلب به‌شکل خاموش آغاز می‌شود، اما با گذشت زمان می‌تواند عوارض جدی برای قلب، کلیه‌ها، چشم‌ و اعصاب ایجاد کند.

شناسایی به‌موقع علائم، انتخاب روش‌های درمانی مناسب و رعایت شیوه‌های پیشگیری، نقش حیاتی در کنترل این بیماری دارند.

بیماری دیابت چیست؟

دیابت که به آن بیماری مرض قند هم گفته می‌شود، یکی از بیماری‌های مزمن متابولیکی است که بر نحوه تبدیل غذا به انرژی در بدن تأثیر می‌گذارد. در حالت طبیعی، لوزالمعده هورمونی به نام انسولین تولید می‌کند. این هورمون مانند یک کلید عمل کرده و به قند خون اجازه می‌دهد وارد سلول‌ها شود تا برای تولید انرژی بسوزد.

در افراد مبتلا به بیماری قند، بدن یا انسولین کافی تولید نمی‌کند و یا نمی‌تواند از انسولین موجود استفاده کند.

این مسئله باعث افزایش قند خون و تجمع آن در جریان خون می‌شود که به‌مرور زمان به سیستم‌های مختلف بدن، به‌ویژه اعصاب و عروق خونی، آسیب می‌رساند.

انواع دیابت

این بیماری از نظر علمی به انواع مختلفی تقسیم می‌شود؛ در ادامه هر نوع را به‌شکل مجزا معرفی می‌کنیم.

دیابت نوع ۱

دیابت نوع ۱ یک بیماری خودایمنی است که در آن سیستم ایمنی بدن به اشتباه سلول‌های تولیدکننده انسولین در پانکراس را تخریب می‌کند.

نتیجه این اتفاق کاهش شدید یا عدم تولید انسولین است. افراد مبتلا به این نوع دیابت معمولاً نیازمند تزریق روزانه انسولین هستند.

این نوع بیشتر در کودکان و جوانان مشاهده می‌شود، هرچند در هر سنی امکان بروز آن وجود دارد.

دیابت نوع ۲

نوع دوم این بیماری شایع‌ترین نوع است و حدود ۹۰ تا ۹۵ درصد موارد را شامل می‌شود.

در دیابت نوع ۲، بدن نسبت به اثر انسولین مقاومت پیدا می‌کند یا پانکراس نمی‌تواند انسولین کافی تولید کند. عواملی مانند اضافه‌وزن، کم‌تحرکی و سابقه خانوادگی نقش مهمی در ابتلا دارند.

این نوع بیماری قند عمدتاً در بزرگ‌سالان شایع است، اما در کودکان نیز مواردی از آن گزارش شده است.

دیابت بارداری

این بیماری در دوران بارداری در زنانی که قبلاً قند نداشته‌اند ظاهر می‌شود و معمولاً پس از زایمان برطرف می‌شود. اما خطر ابتلای مادر و فرزند به دیابت نوع ۲ در آینده را افزایش می‌دهد.

پیش‌دیابت (Prediabetes)

اگرچه پیش‌دیابت نوعی بیماری مرض قند نیست، اما ازآنجا‌که پیش‌درامدی بر بروز این بیماری است، آن را معرفی می‌کنیم.

Prediabetes به وضعیتی گفته می‌شود که سطح قند خون بالاتر از حد طبیعی است، اما هنوز به حد دیابت نوع ۲ نرسیده است. این مرحله هشداری برای افزایش خطر ابتلا در آینده محسوب می‌شود.

علائم بیماری دیابت

اگرچه بسیاری از علائم در همه انواع این عارضه یکسان است، اما با توجه به تفاوت‌هایی که در این زمینه وجود دارد، ما علائم را در هر نوع به‌شکل مجزا بررسی می‌کنیم.

علائم دیابت نوع ۱

علائم نوع ۱ معمولاً به‌سرعت و طی چند هفته یا ماه ظاهر می‌شوند و شدت بیشتری دارند. از جمله این علائم عبارتند از:

• تشنگی مفرط
• تکرر ادرار
• کاهش وزن ناگهانی
• خستگی
• تاری دید
• وجود کتون در ادرار

علائم دیابت نوع ۲ و پیش‌دیابت

علائم دیابت نوع ۲ اغلب خفیف هستند و ممکن است سال‌ها بدون تشخیص باقی بمانند. از شایع‌ترین علائم می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• خستگی
• تشنگی
• تکرر ادرار
• تاری دید
• در پیش‌دیابت، ممکن است پوست در برخی نواحی بدن تیره شود.

علائم دیابت بارداری

زنان مبتلا به دیابت بارداری معمولاً هیچ علامتی ندارند و این بیماری غالباً در غربالگری‌های روتین بین هفته ۲۴ تا ۲۸ بارداری تشخیص داده می‌شود.

چرا به بیماری دیابت دچار می‌شویم؟

علت ابتلا به این بیماری به نوع آن بستگی دارد:

• نوع ۱: سیستم ایمنی به سلول‌های پانکراس حمله می‌کند. ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی در ایجاد این واکنش موثر هستند.
• نوع ۲: سلول‌های بدن نسبت به انسولین مقاوم می‌شوند. اضافه‌وزن، کم‌تحرکی، رژیم غذایی نامناسب و سابقه خانوادگی عوامل اصلی هستند.
• بارداری: هورمون‌های جفت باعث مقاومت به انسولین می‌شوند. اگر پانکراس نتواند انسولین اضافی تولید کند، دیابت رخ می‌دهد.
• سایر دلایل: آسیب فیزیکی به پانکراس، جهش‌های ژنتیکی خاص و مصرف طولانی‌مدت برخی داروها مانند کورتیکواستروئیدها نیز می‌توانند سبب ابتلا شوند.

عوارض و خطرات دیابت بر زندگی بیمار

بیماری مرض قند کنترل‌نشده می‌تواند به‌مرور زمان به اندام‌های حیاتی آسیب برساند و سبب بیماری‌های زیر شود:

• بیماری‌های قلبی‌عروقی: افزایش خطر حمله قلبی، سکته مغزی و تنگی عروق.
• آسیب‌های عصبی (نوروپاتی): بی‌حسی، گزگز و درد به‌ویژه در پاها.
• مشکلات کلیوی (نفروپاتی): آسیب به سیستم فیلترینگ کلیه و نارسایی کلیه.
• آسیب‌های چشمی (رتینوپاتی): آسیب به عروق خونی شبکیه و احتمال نابینایی.
• مشکلات پا: ایجاد زخم‌های پا که در موارد شدید می‌تواند به قطع عضو منجر شود.
• سایر عوارض: عفونت‌های پوستی و لثه، مشکلات شنوایی و افزایش خطر ابتلا به آلزایمر و افسردگی.

راه‌های تشخیص

تشخیص این بیماری معمولاً با آزمایش‌های خون انجام می‌شود. آزمایش‌های زیر از رایج‌ترین موارد هستند:

• آزمایش A1C: میانگین قند خون در ۲ تا ۳ ماه گذشته را نشان می‌دهد.
• آزمایش قند خون ناشتا (FPG): بعد از حداقل ۸ ساعت ناشتا انجام می‌شود و سطح قند خون را نشان می‌دهد.
• تست تحمل گلوکز خوراکی (OGTT): قند خون قبل و بعد از نوشیدن مایع قندی اندازه‌گیری می‌شود.
• آزمایش قند خون تصادفی: در زمان تصادفی از روز انجام می‌شود و همراه با علائم بالینی برای تشخیص استفاده می‌شود.

روش‌های درمان بیماری دیابت

روش‌های درمان دیابت با هدف کنترل قند خون و کاهش عوارض طراحی شده‌اند و معمولاً ترکیبی از چند روش هستند.

در دیابت نوع ۱ مصرف انسولین ضروری است و برخی بیماران نوع ۲ یا دیابت بارداری نیز به آن نیاز دارند.

داروهای خوراکی با کاهش تولید گلوکز و افزایش حساسیت به انسولین، کنترل قند را تسهیل می‌کنند.

همچنین تغییر سبک زندگی، شامل رژیم سالم و فعالیت بدنی، برای همه انواع دیابت حیاتی است.

باید و نبایدهای غذایی بیماری دیابت

تغذیه، هسته مرکزی مدیریت دیابت است. هدف، حفظ سطح قند خون در محدوده هدف و در عین حال تامین نیازهای تغذیه‌ای بدن است.

بایدها:

• تمرکز اصلی باید بر مصرف کربوهیدرات‌های پیچیده و فیبر باشد.
• سبزی‌جات غیرنشاسته‌ای (مانند بروکلی و اسفناج)
• حبوبات
• غلات کامل
• پروتئین‌های بدون چربی باید بخش اصلی بشقاب غذایی را تشکیل دهند.
• مصرف چربی‌های سالم مانند روغن زیتون و مغزی‌جات نیز توصیه می‌شود.

نبایدها:

مواد غذایی با شاخص گلیسمی بالا که باعث جهش ناگهانی قند خون می‌شوند باید محدود گردند. این مواد شامل موارد زیر است:

• نوشابه‌های قندی
• آب‌میوه‌های صنعتی
• شیرینی‌جات
• نان‌های سفید
• برگرهای فرآوری‌شده

آیا می‌توان از ابتلا به دیابت پیشگیری کرد؟

دیابت نوع ۱ قابل پیشگیری نیست، اما نوع ۲ و دیابت بارداری با اقدامات زیر قابل پیشگیری یا به تأخیر انداختن هستند:

• کاهش وزن: حتی کاهش ۵ تا ۷ درصد وزن بدن می‌تواند خطر ابتلا را کاهش دهد.
• فعالیت بدنی: حداقل ۱۵۰ دقیقه ورزش متوسط در هفته.
• رژیم غذایی سالم: انتخاب غذاهای کم‌کالری و کم‌چربی.
• ترک سیگار: کاهش خطر عوارض بیماری و بیماری‌های قلبی.

برای تشخیص و درمان بیماری دیابت به کجا مراجعه کنیم؟

نخستین مرحله مراجعه به پزشک خانواده یا پزشک عمومی است. پزشک برای تشخص آزمایش خون کاملی نسخه می‌کند که در بهترین آزمایشگاه‌های تهران قابل انجام است.

پس از تشخیص لازم است بیمار برای درمان به بهترین مراکز دیابت تهران در آنجا پزشکان فوق تخصص غدد طبابت می‌کنند مراجعه کند تا درمان مناسب را دریافت نماید. مراجعه به متخصص تغذیه نیز برای تعدیل رژیم غذایی ضروری است.