آیا تابه‌حال احساس کرده‌اید که مغزتان مثل یک مرورگر اینترنت با صدها تب، باز است و هیچ‌کدام بسته نمی‌شوند؟ یا شاید بارها به شما یا فرزندتان برچسب تنبل، بی‌نظم یا بازیگوش زده شده است، درحالی‌که تمام تلاشتان را برای تمرکز انجام داده‌اید. این‌ها تنها بخش کوچکی از تجربیات روزمره افرادی است که با اختلال کم‌توجهی-بیش‌فعالی یا همان اختلال ADHD زندگی می‌کنند.

اختلال ADHD یکی از شایع‌ترین اختلالات عصبی است که برخلاف باور عموم، تنها مختص کودکان نیست و می‌تواند تا بزرگ‌سالی همراه فرد باقی بماند. اما این اختلال دقیقاً چیست؟ آیا صرفاً یک شیطنت کودکانه است یا مشکل در سیم‌کشی مغز؟

در ادامه، قصد داریم به زبان ساده به بررسی علمی اختلال بیش فعالی، علائم پنهان و آشکار آن، روش‌های دقیق تشخیص و جدیدترین روش‌های درمان و مدیریت آن بپردازیم.

 اختلال بیش فعالی یا ADHD چیست؟

اختلال بیش فعالی یا ADHD، یک اختلال رشدی و طولانی‌مدت محسوب می‌شود که در آن عملکرد مغز بیمار متفاوت از دیگران است. برخلاف حواس‌پرتی‌های عادی، بی‌توجهی، تکانشگری و بیش‌فعالی در افراد مبتلا مکرر است و در موقعیت‌های مختلف (مانند خانه، مدرسه و کار) بروز می‌کنند. این وضعیت اغلب از کودکی آغاز شده و می‌تواند تا بزرگ‌سالی ادامه یابد.

اگرچه اختلال ای دی اچ دی تمرکز و آرام نشستن را دشوار می‌کند، اما با روش‌های صحیح قابل مدیریت است.

انواع اختلال بیش فعالی

متخصصان ۴  نوع کلی برای ADHD در نظر می‌گیرند. این دسته‌بندی بر این اساس است که کدام علامت‌ها در زمان تشخیص در فرد قوی‌تر هستند.

• نوع عمدتاً بی‌توجه (Inattentive): فرد در تمرکز‌کردن، به اتمام رساندن کارها و سازمان‌دهی امور مشکل دارد. در این نوع، علائم بیش‌فعالی بسیار اندک است یا اصلاً وجود ندارد.

• نوع عمدتاً بیش‌فعال-تکانشی (Hyperactive-impulsive): فرد انرژی مازاد دارد، بسیار پرحرف است و در آرام‌نشستن و ساکت‌بودن مشکل دارد. پریدن وسط حرف دیگران و عمل‌کردن بدون تفکر قبلی از ویژگی‌های این نوع بیش‌فعالی است؛ اما مشکلات توجه کمتر وجود دارد.

• نوع ترکیبی (Combined): این شایع‌ترین نوع ADHD است که اکثر مردم با آن آشنا هستند. فرد مبتلا ترکیبی از علائم بی‌توجهی و علائم بیش‌فعالی-تکانشی را هم‌زمان داراست.

• نوع نامشخص (Unspecified): زمانی تشخیص داده می‌شود که فرد علائم شدیدی دارد که در زندگی روزمره تداخل ایجاد می‌کند، اما معیارهای رسمی 3 نوع بالا را برآورده نمی‌کند.

پزشکان برای توصیف میزان تأثیر این علائم بر زندگی فرد، از درجات خفیف، متوسط و شدید استفاده می‌کنند.

مهم‌ترین علائم بیش‌فعالی

علائم بیش‌فعالی در بزرگ‌سالان و کودکان ممکن است با هم تفاوت داشته باشد. در ادامه علائم هر گروه را به‌شکل جداگانه بررسی می‌کنیم.

علائم بیش‌فعالی در بزرگ‌سالان

در بزرگ‌سالان، بیش‌فعالی معمولاً به‌شکل زیر است:

• مشکلات تمرکز
• عدم توانایی در برنامه‌ریزی و سازمان‌دهی
• افراد ممکن است در انجام وظایف، پیگیری جزئیات و مدیریت زمان دچار مشکل باشند.
• اغلب چیزهایی مانند کیف، کلید یا تلفن همراه خود را گم می‌کنند.
• تکانشگری در بزرگ‌سالان کمتر به‌صورت جنب‌و‌جوش بدنی است و بیشتر به‌شکل تصمیم‌گیری‌های سریع بدون فکر، ذهن فعال و اضطراب فکری یا بی‌خوابی ظاهر شود.
• تمرکز ضعیف و دشواری در کنترل تکانه‌ها می‌تواند در محیط کار و روابط اجتماعی اختلال ایجاد کند.

علائم بیش‌فعالی در کودکان

در کودکان، علائم بیش‌فعالی شامل موارد زیر است:

• ناتوانی در بی‌حرکتی
• جنب‌و‌جوش بیش‌ازحد
• دست‌و‌پا‌زدن یا تکان‌دادن بدن
• عدم توانایی در صف ایستادن است
• کودکان مبتلا، اغلب تمرکز ضعیفی دارند، به‌راحتی حواسشان پرت می‌شود.
• در پیروی از دستورالعمل‌ها یا کامل‌کردن وظایف مشکل دارند.
• آن‌ها ممکن است زیاد صحبت کنند، وسط حرف دیگران بپرند و بدون فکر وارد موقعیت‌های خطرناک شوند.
• این کودکان معمولاً چیزهای خود را گم می‌کنند و کنترل رفتاری ضعیفی دارند.
• برخی فقط علائم بی‌توجهی یا بیش‌فعالی-تکانشی را نشان می‌دهند، درحالی‌که بیشتر آن‌ها ترکیبی از هر دو نوع علائم را دارند.

دلایل ابتلا به ADHD چیست؟

دلیل اصلی ابتلا به ADHD ترکیبی از ژنتیک و تفاوت‌های مغزی است. این اختلال اغلب ارثی است و ناشی از تغییراتی ژنی که بر رشد مغز (به‌ویژه لوب پیشانی) و عملکرد انتقال‌دهنده‌های عصبی تأثیر می‌گذارد.

این تفاوت‌های ساختاری باعث می‌شود توجه برای کارهای معمولی دشوار باشد، اما فرد ممکن است در کارهای مورد علاقه‌اش دچار تمرکز بیش‌ازحد شود.

اگرچه ژن‌ها زمینه را فراهم می‌کنند، عوامل محیطی مانند قرارگرفتن جنین در معرض سموم (تنباکو، الکل، سرب)، تولد زودرس و وزن کم هنگام تولد می‌توانند سبب بروز آن شوند. تحقیقات جدید نقش رژیم غذایی در ایجاد این اختلال را رد کرده‌اند.

خطرات بیش‌فعالی در زندگی بیمار

اختلال بیش فعالی می‌تواند بر کیفیت زندگی فرد تأثیر قابل‌توجهی داشته باشد. بدون درمان مناسب، افراد ممکن است:

• عزت‌نفس پایینی داشته باشند.
• در تحصیل یا کار به پتانسیل واقعی خود نرسند.
• مشکلات اجتماعی مانند دشواری در برقراری ارتباط با هم‌سالان یا مورد تمسخر قرار گرفتن نیز شایع است.
• در بزرگ‌سالی، خطر ابتلا به سوءمصرف مواد، حوادث رانندگی و آسیب‌های جسمانی افزایش می‌یابد.
• یافتن و حفظ شغل مناسب برای افراد مبتلا دشوارتر است.

نحوه تشخیص ADHD

تشخیص ADHD توسط یک متخصص آموزش‌دیده مانند پزشک کودکان، روان‌پزشک یا روان‌شناس بالینی انجام می‌شود و هیچ تست واحدی برای آن وجود ندارد.

فرآیند تشخیص شامل بررسی تاریخچه رشد و رشد اجتماعی-روانی فرد، مشاهده رفتار، استفاده از پرسش‌نامه‌های استاندارد و گاهی آزمون‌های روان‌شناختی است.

نظر والدین، معلمان و خود فرد در ارزیابی علائم و تأثیر آن‌ها بر زندگی روزمره اهمیت دارد. علائم اصلی شامل بی‌توجهی و بیش‌فعالی-تکانشی باید قبل از ۱۲ سالگی در دو یا چند محیط مشاهده شوند و عملکرد اجتماعی، تحصیلی یا شغلی فرد را مختل کنند.

راه‌های درمان بیش‌فعالی

راه‌های درمان اختلال ای دی اچ دی شامل ترکیبی از مداخلات رفتاری و دارودرمانی است که بسته به سن و نیاز فرد تنظیم می‌شود.

در بخش مداخلات رفتاری، آموزش والدین برای مدیریت رفتار کودک و تقویت مهارت‌های اجتماعی لازم است. برنامه روزانه منظم، استفاده از سیستم‌های پاداش برای رفتارهای مثبت و تمرین مهارت‌های سازمان‌دهی از اهمیت بالایی برخوردار است. همچنین تنظیم محیط یادگیری، کاهش حواس‌پرتی‌ها و ارائه بازخورد مثبت می‌تواند به بهبود عملکرد تحصیلی و اجتماعی کودک کمک کند.

در بخش دارودرمانی، ۲ گروه اصلی داروها به کار می‌روند: داروهای محرک که با تنظیم انتقال‌دهنده‌های عصبی به کاهش علائم بی‌توجهی و بیش‌فعالی کمک می‌کنند و داروهای غیرمحرک که برای افرادی که محرک‌ها مناسب نیستند یا عوارض دارند، استفاده می‌شوند.

هدف درمان، کنترل علائم و بهبود کیفیت زندگی فرد در فعالیت‌های روزمره است. اما داروها به‌تنهایی اختلال را درمان نمی‌کنند.

چه زمانی باید برای تشخیص و درمان نزد پزشک مراجعه کنیم؟

اگر که علائم بی‌توجهی، بیش‌فعالی یا تکانشگری در کودک مکرر و پایدار هستند و بر عملکرد تحصیلی یا روابط اجتماعی او تأثیر می‌گذارند، زمان مراجعه به پزشک متخصص در بهترین کلینیک‌های روان‌شناسی تهران است.

نشانه‌هایی که نیازمند ارزیابی حرفه‌ای هستند شامل عدم توانایی در تکمیل وظایف، فراموشی مداوم، جنب‌و‌جوش یا ناتوانی در بی‌حرکتی در موقعیت‌های نامناسب، تکانشگری مکرر و دشواری در کنترل رفتار در محیط‌های مختلف (خانه، مدرسه، محل کار) است. هرچه تشخیص و شروع درمان زودتر انجام شود، مدیریت علائم راحت‌تر است و از پیامدهای منفی طولانی‌مدت مانند مشکلات تحصیلی، اجتماعی یا شغلی جلوگیری می‌شود.