بیماری گواتر: علل ابتلا، عوارض و درمان

مشاهده برجستگی در قسمت جلوی گردن ممکن است یکی از نشانه‌های بزرگ‌شدن غده تیروئید باشد؛ وضعیتی که به آن گواتر گفته می‌شود.

این مشکل همیشه به معنی وجود یک بیماری خطرناک نیست و حتی در بعضی افراد بدون علامت و بدون اختلال در عملکرد تیروئید ایجاد می‌شود.

بااین‌حال، گاهی تغییر اندازه این غده با اختلال در تولید هورمون‌ها، بیماری‌های خودایمنی، کمبود ید یا ایجاد ندول در تیروئید ارتباط دارد.

شدت بیماری گواتر نیز در افراد مختلف یکسان نیست. برخی افراد تنها به پیگیری دوره‌ای نیاز دارند، درحالی‌که در موارد دیگر باید علت زمینه‌ای درمان شود.

به همین دلیل، درمان بیماری براساس علت، اندازه غده، علائم بیمار و وضعیت عملکرد تیروئید انتخاب می‌شود.

بیماری گواتر چیست؟

گواتر به بزرگ‌شدن غیرطبیعی غده تیروئید گفته می‌شود. تیروئید غده‌ای پروانه‌ای‌شکل در قسمت جلوی گردن است که هورمون‌های آن در تنظیم سوخت‌وساز بدن، ضربان قلب، دمای بدن و بسیاری از عملکردهای دیگر نقش دارند.

بزرگ‌شدن تیروئید لزوماً به معنی افزایش فعالیت آن نیست. فرد مبتلا به گواتر ممکن است هورمون تیروئید طبیعی، بیشتر از حد طبیعی یا کمتر از حد طبیعی داشته باشد. همچنین این مشکل ممکن است تمام غده را درگیر کند یا در اثر تشکیل یک یا چند ندول ایجاد شود. به همین دلیل، تشخیص علت بزرگ‌شدن تیروئید اهمیت زیادی دارد.

انواع بیماری گواتر

این بیماری را می‌توان براساس شکل بزرگ‌شدن تیروئید یا میزان فعالیت آن به انواع مختلف تقسیم کرد.

گواتر منتشر یا ساده

در نوع منتشر، کل غده تیروئید به‌طور نسبتاً یکنواخت بزرگ می‌شود و معمولاً سطح آن هنگام لمس صاف است. کمبود ید یکی از علل شناخته‌شده این نوع در مناطقی است که دریافت ید کافی نیست.

گواتر ندولار

در این حالت، یک توده یا ندول جامد یا حاوی مایع در غده تیروئید ایجاد می‌شود. بسیاری از ندول‌های تیروئید خوش‌خیم هستند، اما برخی از آنها نیاز به بررسی بیشتر دارند.

گواتر مولتی‌ندولار

اگر چند ندول در داخل تیروئید وجود داشته باشد، به آن گواتر مولتی‌ندولار گفته می‌شود. پزشک معمولاً ویژگی‌های این ندول‌ها را با سونوگرافی بررسی می‌کند. در صورت وجود یافته‌های مشکوک، ممکن است نمونه‌برداری توصیه شود.

گواتر سمی و غیرسمی

در نوع سمی، غده بزرگ‌شده مقدار بیش از حد هورمون تولید می‌کند. در مقابل، در نوع غیرسمی، اندازه تیروئید افزایش یافته است اما سطح هورمون‌ها می‌تواند طبیعی باشد. بنابراین اندازه تیروئید به‌تنهایی نشان‌دهنده میزان فعالیت آن نیست.

گواتر زیرجناغی

گاهی بخشی از تیروئید بزرگ‌شده به‌سمت پایین و پشت استخوان جناغ گسترش پیدا می‌کند. این نوع در صورت بزرگ‌شدن ممکن است بر ساختارهای داخل قفسه سینه یا مسیر تنفس فشار وارد کند.

آیا گواتر کشنده است؟

این بیماری در اغلب افراد به‌خودی‌خود وضعیت خطرناک یا کشنده‌ای نیست. بسیاری از گواترهای کوچک حتی علامتی ایجاد نمی‌کنند و تنها به پیگیری نیاز دارند. بااین‌حال، علت ایجاد باید مشخص شود.

انواع بسیار بزرگ ممکن است بر نای یا مری فشار وارد کند و باعث اختلال در تنفس یا بلع شود. همچنین مشکلات ناشی از تغییر شدید سطح هورمون‌های تیروئید می‌توانند عوارض مهمی ایجاد کنند.

در موارد کمتری نیز بزرگ‌شدن غده یا یک ندول ممکن است با سرطان تیروئید ارتباط داشته باشد. بنابراین تورم جدید یا رو به رشد گردن نباید نادیده گرفته شود.

علائم بیماری گواتر

بارزترین نشانه، برجستگی یا تورم در قسمت جلوی گردن است. اما بعضی گواترهای کوچک فقط هنگام معاینه یا تصویربرداری تشخیص داده می‌شوند.

علائم گواتر در بزرگسالان

غدد تیروئید بزرگ می‌تواند احساس فشار یا پری در گردن، سرفه، گرفتگی صدا، مشکل در بلع، خس‌خس یا دشواری تنفس ایجاد کند. اگر عملکرد غده نیز تغییر کرده باشد، علائم دیگری ظاهر می‌شوند که عبارتند از:

• پرکاری یا کم‌کاری تیروئید
• تغییر وزن
• خستگی
• حساسیت به گرما یا سرما
• تغییر ضربان قلب
• مشکلات خواب
• خشکی پوست
• تغییر عادات دفع

علائم گواتر در کودکان

در کودکان نیز ممکن است تورم گردن قابل مشاهده باشد. سایر علائم عبارتند از:

• دشواری بلع یا تنفس
• اگر بزرگ‌شدن تیروئید همراه با اختلال هورمونی باشد، رشد و رفتار کودک نیز ممکن است تحت‌تأثیر قرار گیرد.
• افزایش فعالیت تیروئید در کودکان با رشد سریع‌تر قدی، تغییرات رفتاری و رشد استخوانی سریع‌تر از انتظار همراه است.

علت ابتلا به گواتر چیست؟

یکی از مهم‌ترین علل در سطح جهان کمبود ید است، زیرا تیروئید برای ساخت هورمون‌های خود به ید نیاز دارد. با کاهش ید، غده ممکن است برای جبران تولید ناکافی هورمون بزرگ‌تر شود.

بیماری‌های خودایمنی نیز از علل شناخته‌شده هستند. در بعضی از این بیماری‌ها فعالیت تیروئید کاهش و در برخی دیگر افزایش پیدا می‌کند.

التهاب غده، تشکیل یک یا چند ندول و تغییرات هورمونی دوران بارداری نیز می‌توانند به بزرگ شدن تیروئید منجر شوند.

چه کسانی ریسک ابتلای بیشتری به بیماری گواتر دارند؟

هر فردی ممکن است به این بیماری مبتلا شود، اما احتمال آن در برخی گروه‌ها بیشتر است:

• زنان بیشتر از مردان دچار اختلالات تیروئید می‌شوند.
• سن بالاتر، به‌خصوص پس از ۴۰ سالگی
• سابقه خانوادگی بیماری‌های تیروئید
• بعضی بیماری‌های خودایمنی
• بارداری و یائسگی
• کمبود ید در رژیم غذایی
• دریافت برخی درمان‌های خاص
• سابقه قرارگرفتن گردن یا قفسه سینه در معرض پرتودرمانی

عوارض بیماری گواتر

انواع کوچک معمولاً عارضه جدی ایجاد نمی‌کند. مشکل بیشتر زمانی رخ می‌دهد که غده به اندازه‌ای بزرگ شود که بر اندام‌های اطراف فشار وارد کند. برخی از مهم‌ترین عوارض و خطرات این بیماری عبارتند از:

• مشکل در بلع
• تنگی نفس
• تغییر صدا
• احساس فشار در گردن
• تغییر شدید هورمون‌های تیروئید ممکن است بر قلب، استخوان‌ها، وزن، انرژی و سایر سیستم‌های بدن اثر بگذارد.

تشخیص بیماری گواتر چگونه است؟

پزشک در ابتدا گردن را معاینه و اندازه یا وجود ندول در تیروئید را بررسی می‌کند.

سپس ممکن است آزمایش خون برای ارزیابی میزان هورمون‌های تیروئید، آنتی‌بادی‌ها و هورمون تنظیم‌کننده آن انجام شود.

سونوگرافی یکی از مهم‌ترین روش‌ها برای بررسی اندازه غده و وجود ندول است. در شرایط خاص، بررسی جذب ید، اسکن تیروئید یا نمونه‌برداری با سوزن ظریف نیز انجام می‌شود.

لازم به ذکر است برای انجام آزمایش‌های خونی مربوط به عملکرد تیروئید، بهتر است بهترین آزمایشگاه هورمونی و غدد تهران را انتخاب کنید تا نتایج کاملا دقیق باشد.

آیا پیشگیری از ابتلا به گواتر امکان‌پذیر است؟

همه انواع گواتر قابل پیشگیری نیستند. گواتری که در اثر بیماری‌های خودایمنی، برخی ندول‌ها یا عوامل ژنتیکی ایجاد می‌شود معمولاً با اقدامات معمول قابل پیشگیری نیست.

نوع ناشی از کمبود ید تا حد زیادی با دریافت کافی ید قابل پیشگیری است. بااین‌حال، مصرف بیش از حد ید نیز می‌تواند در برخی افراد برای تیروئید مشکل‌ساز شود. بنابراین استفاده خودسرانه از مکمل‌های ید برای پیشگیری توصیه نمی‌شود.

درمان بیماری گواتر

گواترهای کوچک که عملکرد تیروئید را مختل نکرده و علامتی ایجاد نمی‌کنند، ممکن است فقط به پیگیری دوره‌ای نیاز داشته باشند.

• اگر مشکل ناشی از کاهش یا افزایش فعالیت تیروئید باشد، پزشک می‌تواند از داروهای جایگزین هورمون تیروئید یا داروهای کاهش‌دهنده تولید هورمون تیروئید استفاده کند.
• در مواردی که التهاب عامل اصلی باشد نیز ممکن است دسته‌ای از داروهای ضدالتهاب تجویز شود.
• در بعضی بیماران از ید رادیواکتیو برای کاهش فعالیت و اندازه تیروئید استفاده می‌شود.
• اگر غده بسیار بزرگ باشد، مشکل تنفسی یا بلع ایجاد کند یا بررسی‌ها احتمال بدخیمی را مطرح کنند، برداشتن بخشی یا تمام غده با جراحی ممکن است لازم باشد.
• روش‌های کم‌تهاجمی مانند فرسایش با امواج رادیوفرکانسی برای برخی ندول‌های خوش‌خیم مناسب است.