سرطان دهان: علل، خطرات و درمان

ایجاد زخم یا لکه در دهان همیشه نشانه سرطان نیست؛ بیشتر تغییرات دهانی علت‌های خوش‌خیم دارند. بااین‌حال، زخمی که بهبود پیدا نمی‌کند، لکه سفید یا قرمز ماندگار، توده یا مشکل در بلع می‌تواند نیاز به بررسی پزشکی یا دندان‌پزشکی داشته باشد. سرطان دهان زمانی ایجاد می‌شود که سلول‌های یکی از بافت‌های دهان، دچار رشد کنترل‌نشده شوند. در صورت پیشرفت، این رشد به بافت‌های اطراف یا بخش‌های دیگر بدن گسترش می‌یابد.

تشخیص زودهنگام اهمیت زیادی دارد، زیرا مرحله بیماری در انتخاب درمان و پیش‌آگهی نقش دارد. به همین دلیل، تغییرات ماندگار دهان را نباید صرفاً به آفت، عفونت یا مشکلات دندانی نسبت داد.

سرطان دهان چیست و کدام قسمت‌های دهان را شامل می‌شود؟

سرطان دهان یا کنسر دهان به رشد بدخیم سلول‌ها در حفره دهان گفته می‌شود.

این سرطان می‌تواند لب‌ها، لثه‌ها، مخاط گونه‌ها، بخش جلویی زبان، کف دهان، قسمت جلویی سقف دهان و ناحیه پشت دندان‌های عقل را درگیر کند.

منابع مختلف گاهی سرطان‌های ناحیه پشت دهان و حلق را نیز همراه با سرطان دهان بررسی می‌کنند. بااین‌حال، سرطان حفره دهان و سرطان اوروفارنکس از نظر محل و برخی عوامل خطر با یکدیگر تفاوت دارند.

برای مثال، سرطان زبان بسته به اینکه در بخش جلویی زبان یا قاعده زبان ایجاد شود، می‌تواند در طبقه‌بندی سرطان حفره دهان یا اوروفارنکس قرار بگیرد.

انواع سرطان دهان

شایع‌ترین نوع سرطان دهان کارسینوم سلول سنگفرشی است. این سرطان از سلول‌هایی شروع می‌شود که سطح داخلی دهان و لب‌ها را می‌پوشانند.

انواع کمتر شایع نیز وجود دارند:

• کارسینوم وروکوز: نوعی سرطان سنگفرشی با رشد معمولاً آهسته که بیشتر در لثه و مخاط گونه دیده می‌شود و احتمال انتشار آن به دوردست کمتر است.
• سرطان غدد بزاقی کوچک: می‌تواند از غدد بزاقی کوچک موجود در بافت‌های دهان و گلو آغاز شود.
• لنفوم: برخی بافت‌های لنفاوی در نواحی دهان و حلق می‌توانند محل شروع انواع خاصی از لنفوم باشند.

شناخت نوع سرطان اهمیت دارد، زیرا روش درمان و پیش‌آگهی همه این موارد یکسان نیست.

علل ابتلا به سرطان دهان

سرطان زمانی شکل می‌گیرد که تغییراتی در DNA سلول‌ها باعث رشد و تکثیر غیرطبیعی آن‌ها شود. در بسیاری از بیماران نمی‌توان یک علت منفرد مشخص کرد، اما عوامل شناخته‌شده‌ زیر احتمال ابتلا را افزایش می‌دهند.

• مصرف سیگار، قلیان و سایر انواع دخانیات از مهم‌ترین عوامل خطر است.
• مصرف زیاد الکل نیز خطر را افزایش می‌دهد و ترکیب الکل و دخانیات می‌تواند خطر بیشتری ایجاد کند.
• جویدن تنباکو، پان یا مواد مشابه نیز با افزایش خطر مرتبط است.
• ضعف سیستم ایمنی و برخی اختلالات ژنتیکی نیز در بعضی افراد نقش دارند.

علائم سرطان دهان

علائم سرطان دهان همیشه اختصاصی نیستند و بسیاری از آن‌ها می‌توانند در بیماری‌های غیرسرطانی نیز دیده شوند. بااین‌حال، ماندگاری علائم اهمیت دارد.

نشانه‌های قابل بررسی شامل موارد زیر هستند:

• زخم در دهان یا لب که بهبود پیدا نمی‌کند.
• لکه سفید یا قرمز در مخاط دهان
• توده یا ضخیم‌شدن بخشی از دهان
• درد مداوم دهان
• خون‌ریزی غیرمعمول
• بی‌حسی زبان یا سایر بخش‌های دهان
• لق‌شدن بدون علت مشخص دندان‌ها
• مشکل در جویدن، بلع یا صحبت‌کردن
• دشواری حرکت زبان یا فک
• توده در گردن
• درد گوش بدون علت واضح

لازم است علائمی که بیش از ۲ تا ۳ هفته ادامه دارند، بررسی شوند.

مراحل کنسر دهان

پزشکان برای مشخص‌کردن میزان پیشرفت این نوع سرطان از مرحله‌بندی استفاده می‌کنند. یکی از روش‌های اصلی، سیستم TNM است که اندازه و عمق تومور، درگیری غدد لنفاوی و انتشار سرطان به نقاط دور را بررسی می‌کند.

به‌طور کلی مراحل از صفر تا ۴ هستند:

• مرحله صفر به تغییرات بسیار اولیه و محدود به لایه سطحی بافت اشاره دارد.
• در مراحل I و II معمولاً بیماری محدودتر است.
• در مرحله III ممکن است تومور بزرگ‌تر شده یا یکی از غدد لنفاوی را درگیر کرده باشد.
• مرحله IV نشان‌دهنده بیماری پیشرفته‌تر است و خود می‌تواند بر اساس گسترش موضعی، غدد لنفاوی یا متاستاز به زیرگروه‌های مختلف تقسیم شود.

چه کسانی بیشتر در معرض ابتلا به سرطان دهان هستند؟

• احتمال سرطان دهان در افرادی که دخانیات مصرف می‌کنند یا الکل زیادی می‌نوشند بیشتر است. استفاده هم‌زمان از هر دو عامل خطر را افزایش می‌دهد.
• افزایش سن نیز با افزایش خطر همراه است.
• بیماری بیشتر در افراد بالای ۴۰ سال دیده می‌شود.
• افراد دارای سیستم ایمنی ضعیف
• کسانی که سابقه بعضی سرطان‌ها یا اختلالات ژنتیکی دارند .
• فرادی که لب‌هایشان مدت زیادی در معرض نور خورشید قرار می‌گیرد.

لازم به ذکر است این عوامل فقط احتمال ابتلا را تغییر می‌دهند؛ وجود یک عامل خطر به معنای ابتلای قطعی نیست.

عوارض سرطان دهان

اگر سرطان دهان پیشرفت کند، می‌تواند به بافت‌های اطراف یا غدد لنفاوی گردن گسترش پیدا کند و در مراحل پیشرفته‌تر به قسمت‌های دور برسد.

محل تومور نیز ممکن است روی جویدن، بلع، صحبت‌کردن و تغذیه تأثیر بگذارد.

بخشی از عوارض ممکن است به درمان مربوط باشد. جراحی‌های گسترده می‌توانند عملکرد یا ظاهر ناحیه دهان و صورت را تغییر دهند.

پرتودرمانی و درمان‌های دارویی نیز ممکن است باعث خشکی دهان، زخم و التهاب دهان، تغییر حس چشایی، مشکلات دندانی، عفونت یا محدودشدن بازشدن فک شوند.

به همین دلیل، مراقبت دندان‌پزشکی و تغذیه‌ای بخشی از برنامه درمانی بسیاری از بیماران است.

آیا سرطان دهان کشنده است؟

بله، سرطان دهان می‌تواند کشنده باشد؛ اما خطر آن برای همه بیماران یکسان نیست.

محل تومور، مرحله تشخیص، انتشار بیماری، سلامت عمومی بیمار و پاسخ به درمان همگی بر پیش‌آگهی اثر دارند.

آمار شان می‌دهد بقای نسبی 5 ساله در سرطان موضعی زبان حدود ۸۸ درصد است. اما در بیماری با انتشار دوردست به حدود ۳۹ درصد کاهش پیدا می‌کند.

تشخیص سرطان دهان

تشخیص معمولاً با بررسی دهان، لب‌ها، زبان، فک، گردن و غدد لنفاوی شروع می‌شود. اگر پزشک یا دندانپزشک ناحیه مشکوکی پیدا کند، برای تشخیص قطعی نمونه‌برداری از بافت اهمیت دارد.

پس از تأیید سرطان، ممکن است پزشک از آندوسکوپی یا روش‌های تصویربرداری برای بررسی وسعت بیماری استفاده کند.

این بررسی‌ها کمک می‌کنند مشخص شود تومور تا چه اندازه رشد کرده و آیا غدد لنفاوی یا اندام‌های دیگر را درگیر کرده است.

آیا پیشگیری از کنسر دهان امکان‌پذیر است؟

نمی‌توان از تمام موارد سرطان دهان پیشگیری کرد، اما می‌توان برخی عوامل خطر را کاهش داد:

• مهم‌ترین اقدام، پرهیز از دخانیات و محصولات تنباکویی است.
• محدودکردن مصرف الکل نیز اهمیت دارد، به‌ویژه چون ترکیب الکل و دخانیات خطر بیشتری ایجاد می‌کند.
• محافظت از لب‌ها در برابر نور شدید خورشید
• رعایت بهداشت دهان
• مراجعه منظم به دندانپزشک نیز

درمان سرطان دهان

درمان سرطان دهان به محل و اندازه تومور، مرحله بیماری، نوع سلولی و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد. جراحی و پرتودرمانی از درمان‌های اصلی هستند و در بعضی بیماران به‌تنهایی یا همراه یکدیگر استفاده می‌شوند.

جراحی

در جراحی، پزشک تلاش می‌کند تومور را همراه با حاشیه‌ای از بافت سالم بردارد.

اگر سرطان به غدد لنفاوی گردن گسترش یافته یا احتمال درگیری آن‌ها وجود داشته باشد، ممکن است جراحی غدد لنفاوی نیز لازم شود. در جراحی‌های وسیع‌تر، بازسازی بافت می‌تواند برای بهبود ظاهر، بلع یا گفتار انجام شود.

پرتودرمانی

پرتودرمانی معمولا در مراحل اولیه به‌عنوان یکی از درمان‌های اصلی یا پس از جراحی برای کاهش احتمال باقی‌ماندن سلول‌های سرطانی استفاده شود. در بیماری پیشرفته‌تر نیز می‌تواند بخشی از درمان ترکیبی باشد.

درمان‌های دارویی

درمان دارویی بسته به مرحله و ویژگی‌های سرطان می‌تواند شامل شیمی‌درمانی، درمان هدفمند و ایمنی‌درمانی باشد. این روش‌ها ممکن است در کنار جراحی یا پرتودرمانی یا در بیماری‌های پیشرفته استفاده شوند.

تیم درمان همچنین باید تغذیه، سلامت دهان و دندان، توانایی بلع و گفتار و عوارض درمان را مدیریت کند.

انتخاب روش مناسب برای هر بیمار به ارزیابی متخصصان سرطان و جراحی سر و گردن بستگی دارد.