درباره اختلال اوتیسم بیشتر بدانید

طیف اختلال اوتیسم (ASD) یکی از پیچیده‌ترین مشکلات مرتبط با فرآیند تکامل مغز است که ریشه در دوران جنینی و سال‌های نخستین زندگی دارد.

این اختلال بر نحوه تعاملات اجتماعی، الگوهای ارتباطی و یادگیری فرد تأثیر عمیقی می‌گذارد. در دهه‌های گذشته، متخصصان مشکلاتی مانند سندرم آسپرگر یا اختلال فروپاشی کودکی را به‌عنوان بیماری‌های مستقل از اوتیسم طبقه‌بندی می‌کردند.

اما امروزه تمامی این موارد تحت یک عنوان واحد یعنی طیف اوتیسم قرار گرفته‌اند.

اختلال اوتیسم چیست؟

اختلال اوتیسم در واقع یک تفاوت ساختاری و عملکردی در نحوه پردازش اطلاعات توسط مغز است. افراد اوتیستیک جهان را به شکلی متفاوت از اکثریت جامعه (افراد نوروتیپیک) تجربه می‌کنند. این تفاوت‌ها در سیستم عصبی باعث می‌شود که فرد در درک نمادهای اجتماعی، زبان بدن و نشانه‌های غیرکلامی با چالش روبه‌رو شود.

در عین حال، بسیاری از این افراد دارای نقاط قوت برجسته‌ای در زمینه‌هایی نظیر توجه به جزئیات، حافظه تصویری و تفکر منطقی هستند.

بنابراین، اوتیسم را نباید یک نقص مطلق دانست، بلکه باید آن را روشی متفاوت برای بودن و تجربه‌کردن جهان تعریف کرد.

علائم اوتیسم

علائم این اختلال بسته به سن متفاوت است. این علائم معمولاً در دو حوزه اصلی یعنی نقص در ارتباطات اجتماعی و وجود الگوهای رفتاری و علایق محدود و تکراری دسته‌بندی می‌شوند. در ادامه این علائم را در گروه‌های سنی مختلف بررسی می‌کنیم.

در نوزادان (۰ تا ۱۲ ماهگی)

در این بازه زمانی، تشخیص بسیار ظریف است و بیشتر بر پایه فقدان رفتارهای اجتماعی مورد انتظار انجام می‌شود. نوزادانی که در معرض خطر ابتلا هستند، دارای علائم زیر هستند:

• معمولاً به‌ندرت لبخند می‌زنند و حتی در پاسخ به لبخند والدین، واکنشی نشان نمی‌دهند.
• ارتباط چشمی ضعیف یا فقدان کامل آن یکی از علائم هشداردهنده جدی است.
• این نوزادان ممکن است به نام خود پاسخ ندهند و به جای توجه به چهره انسان‌ها، به اشیاء بی‌جان خیره شوند.
• فقدان صداهای اولیه نوزادی و عدم استفاده از ژست‌های حرکتی مانند اشاره‌کردن به اشیاء تا سن یک‌سالگی، می‌تواند نشانه‌ای از تفاوت در مسیر رشد عصبی باشد.

در کودکان (نوپا و سنین پیش‌دبستانی)

با ورود به سنین نوپایی، علائم شفاف‌تر می‌شوند:

• تأخیر در گفتار یا استفاده از زبان به‌شکل غیر معمول، مانند تکرار طوطی‌وار جملات دیگران (اکولالیا)، بسیار شایع است.
• این کودکان تمایل شدیدی به حفظ روتین‌ها دارند و هرگونه تغییر کوچک در برنامه روزانه می‌تواند باعث پریشانی شدید آن‌ها شود.
• رفتارهایی نظیر ردیف‌کردن اسباب‌بازی‌ها به‌جای بازی تخیلی با آن‌ها، راه‌رفتن روی نوک انگشتان پا و تمرکز افراطی بر اجزای اشیاء (مانند چرخیدن مداوم چرخ یک ماشین) از دیگر نشانه‌های بارز در این سنین است.
• حساسیت‌های حسی، مانند واکنش شدید به صدای جاروبرقی یا بافت برخی لباس‌ها، در این کودکان به کرات دیده می‌شود.

در نوجوانان

دوران بلوغ برای نوجوانان اوتیستیک با چالش‌های اجتماعی پیچیده‌تری همراه است:

• آن‌ها ممکن است در درک مفاهیم انتزاعی مانند کنایه، شوخی یا استعاره دچار مشکل شوند. به همین دلیل در تعاملات گروهی احساس تنهایی یا انزوا می‌کنند.
• علایق آن‌ها در این سن معمولاً بسیار تخصصی و شدید می‌شود. به‌طوری که ممکن است ساعت‌ها وقت خود را صرف مطالعه درباره یک موضوع خاص (مثلاً نقشه‌های مترو یا انواع گونه‌های حشرات) کنند.
• دشواری در مدیریت تغییرات هورمونی و فیزیکی بدن و استرس ناشی از قوانین نانوشته اجتماعی در محیط‌های مدرسه، از ویژگی‌های دوران نوجوانی در این طیف است.

بزرگسالان

بزرگ‌سالان با بیماری اوتیسم ممکن است سال‌ها با احساس متفاوت‌بودن زندگی کرده باشند:

• آن‌ها اغلب با درک احساسات ظریف دیگران مشکل دارند.
• موقعیت‌های اجتماعی شلوغ برایشان بسیار اضطراب‌آور است.
• یکی از پدیده‌های مهم در این سن، به‌ویژه در زنان، ماسکینگ یا پنهان‌کاری است. به این معنا که فرد سعی می‌کند رفتارهای اجتماعی افراد عادی را کپی کند تا تفاوت‌های خود را مخفی نگه دارد. این تلاش مداوم برای سازگاری معمولاً منجر به خستگی مفرط ذهنی و فرسودگی می‌شود.
• پایبندی به روتین‌های سخت‌گیرانه و توجه بیش از حد به جزئیاتی که دیگران نادیده می‌گیرند، همچنان در بزرگ‌سالی نیز ادامه می‌یابد.

علت ابتلا به اختلال اوتیسم چیست؟

تاکنون هیچ علت واحد و قطعی برای بروز این اختلال شناسایی نشده است. اما اجماع علمی بر این است که ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی در شکل‌گیری آن نقش دارند.

از منظر ژنتیکی، جهش‌های کوچک در صدها ژن مختلف می‌تواند خطر ابتلا را افزایش دهد. برخی از این تغییرات از والدین به ارث می‌رسند و برخی دیگر به‌صورت خودبه‌خودی در ژن‌ها ایجاد می‌شوند.

در حوزه عوامل محیطی، مواردی همچون سن بالای والدین در زمان انعقاد نطفه، دیابت یا بیماری‌های خاص مادر در دوران بارداری و قرارگیری در معرض برخی آلاینده‌های شیمیایی و فلزات سنگین مطرح هستند.

نکته بسیار حیاتی که باید بر آن تأکید کرد این است که براساس تمامی تحقیقات معتبر جهانی، هیچ ارتباطی میان تزریق واکسن‌ها و ابتلا به اوتیسم وجود ندارد و شایعات مربوط به واکسن‌ها به‌طور کامل رد شده‌اند.

تشخیص بیماری اوتیسم

تشخیص این اختلال یک فرآیند بالینی و مبتنی بر مشاهده است. دلیل آن هم این است که هیچ آزمایش خون یا اسکن مغزی نمی‌تواند به‌طور قطعی اوتیسم را تایید یا رد کند.

فرآیند تشخیص معمولاً با غربالگری‌های اولیه توسط پزشک اطفال در سنین ۱۸ و ۲۴ ماهگی آغاز می‌شود. اگر نتایج غربالگری مشکوک باشد، کودک به متخصصانی نظیر روان‌پزشک کودک یا روان‌شناس رشد ارجاع داده می‌شود. تشخیص زودهنگام، کلیدی‌ترین قدم برای آغاز مسیر حمایتی است.

آیا می‌توان از ابتلا به اوتیسم پیش‌گیری کرد؟

در حال حاضر، هیچ راه قطعی و تضمین‌شده‌ای برای پیش‌گیری از اختلال اوتیسم وجود ندارد. با‌این‌حال، رعایت توصیه‌های عمومی دوران بارداری، مانند مصرف منظم اسید فولیک، کنترل بیماری‌های زمینه‌ای مادر و پرهیز از مصرف داروها از جمله توصیه‌های کلی است.

آیا اختلال اوتیسم درمان‌پذیر است؟

اوتیسم یک بیماری نیست که نیاز به دارویی برای بهبودی کامل داشته باشد؛ بلکه یک تفاوت مادام‌العمر در ساختار عصبی است. بنابراین، واژه درمان به معنای پزشکی سنتی (یعنی ریشه‌کن‌کردن عامل بیماری) در مورد اوتیسم مصداق ندارد.

هدف اصلی در مواجهه با این عارضه، بهبود کیفیت زندگی، افزایش استقلال فردی و کاهش چالش‌هایی است که ممکن است مانع از حضور فعال فرد در جامعه شود.

روش‌های بهبود وضعیت مبتلایان به اوتیسم

مداخلات زودهنگام، اثربخش‌ترین راه برای بهبود مهارت‌های افراد در این عارضه هستند.

کاردرمانی و گفتاردرمانی اوتیسم بر بهبود مهارت‌های ارتباطی و توانایی انجام کارهای روزمره تمرکز دارند. همچنین تحلیل رفتار کاربردی (ABA) به‌عنوان یک روش آموزشی برای یادگیری رفتارهای مثبت و مهارت‌های جدید به کار می‌رود.

آموزش والدین نیز بخش جدایی‌ناپذیری از این مسیر است.

اختلال اوتیسم در آزمایشات پیش از ازدواج یا بارداری مشخص می‌شود؟

پاسخ به این سوال به‌طور کلی منفی است.

ازآنجایی‌که این عارضه یک اختلال چندژنی و به‌شدت وابسته به رفتارهای پس از تولد است، تشخیص آن تنها پس از مشاهده روند رشد کودک در دنیای واقعی امکان‌پذیر خواهد بود. بنابراین، تمرکز والدین باید بیش از آنکه بر آزمایش‌های پیش‌زادی باشد، بر پایش دقیق نقاط عطف رشد کودک در ماه‌های پس از تولد معطوف گردد.