آریتمی قلبی چیست؟ علت، تشخیص و خطرات

قلب انسان به‌عنوان یک موتور حیاتی، تحت کنترل سیگنال‌های الکتریکی دقیقی است. این سیگنال‌ها باعث انقباض و انبساط هماهنگ حفره‌ها می‌شود تا خون حاوی اکسیژن به تمام بافت‌ها برسد. آریتمی قلبی زمانی است که این پیام‌رسانی الکتریکی دچار نقص شده و منجر به ضربان‌های خیلی سریع، خیلی کند یا کاملاً نامنظم شود.

آریتمی قلب، طیف وسیعی را شامل می‌شود که ممکن است بدون خطر تا بسیار خطرناک باشند.

آریتمی قلبی چیست؟

ماهیت اصلی آریتمی قلبی، خروج قلب از ریتم فیزیولوژیک و منظم خود به‌دلیل اختلال در سیستم هدایت الکتریکی است. در حالت استاندارد، قلب یک بزرگ‌سال سالم در زمان استراحت باید به‌طور منظم بین ۶۰ تا ۱۰۰ بار در دقیقه بتپد. زمانی که سیگنال‌های هماهنگ‌کننده به‌درستی عمل نکنند، تپش قلب از حالت نرمال خارج می‌شود و کمتر و یا بیشتر از این مقدار خواهد شد.

در این شرایط ممکن است فرد احساس کند قلبش یک ضربان را جا انداخته یا در حال لرزش است.

اهمیت درک این اختلال در آن است که آریتمی می‌تواند نشانه‌ای از یک بیماری زمینه‌ای جدی باشد. در صورت نادیده‌گرفتن، آریتمی پتانسیل تبدیل‌شدن به یک تهدید فوری برای زندگی را دارد.

انواع آریتمی قلبی

تقسیم‌بندی آریتمی‌ها معمولاً بر دو پایه اصلی یعنی سرعت ضربان و محل منشأ اختلال در ساختار قلب استوار است.

• تاکی کاردی: اگر ضربان قلب در حالت استراحت فراتر از ۱۰۰ بار در دقیقه برود، وضعیت تاکی‌کاردی نامیده می‌شود.
• براکی کاردی: درصورتی‌که این عدد به کمتر از ۶۰ بار در دقیقه تنزل یابد، فرد دچار برادی‌کاردی شده است.
• آریتمی قلبی نامنظم: در این حالت ضربان قلب نه کم‎‌تر از حد عادی است و نه بیشتر؛ فقط بی‌نظم است.

از نظر آناتومی نیز آریتمی‌ها به دو گروه تقسیم می‌شوند:

• دهلیزی: که منشا آن دهلیزها یا بالای گره آئورت یا AV است. مانند فیبریلاسیون دهلیزی، فلوتر دهلیزی، تاکی کاردی فوق بطنی و انقباض زودرس دهلیزی. در میان آریتمی‌های دهلیزی، فیبریلاسیون دهلیزی شایع‌ترین نوع است. در آن لرزش دهلیزها جایگزین انقباض مؤثر می‌شود. فلوتر دهلیزی نیز مشابه آن است، اما ریتم منظم‌تر و بسیار سریعی دارد.
• بطنی: که منشأ آن‌ها حفره‌های پایینی قلب یا بطن‌ها است. مانند تاکی کاردی بطنی، فیبریلاسیون بطنی، انقباض زودرس بطنی. فیبریلاسیون بطنی از خطرناک‌ترین انواع هستند که پمپاژ خون را متوقف کرده و منجر به ایست قلبی می‌شوند.
• گره‌ای: منشا این آریتمی گره دهلیزی – بطنی است. مانند ریتم جانکشنال و تاکی کاردی جانکشنال. این نوع بیماری کمتر شایع است و بیشتر در اختلالات هدایتی یا مسمومیت دارویی دیده می‌شود.

چرا به آریتمی قلبی دچار می‌شویم؟

عوامل متعددی می‌توانند تعادل سیستم الکتریکی قلب را برهم زده و علائم آریتمی قلبی را ایجاد کنند.این موارد عبارتند از:

• بیماری‌های ساختاری قلب
• مشکلاتی مانند بیماری عروق کرونر، سابقه حمله قلبی، نارسایی قلبی و ناهنجاری‌های دریچه‌ای، بافت قلب را برای ایجاد ریتم‌های غیرطبیعی مستعد می‌کنند.
• فشار خون بالا
• دیابت
• اختلالات تیروئیدی
• آپنه خواب
• پیامدهای ناشی از عفونت‌های ویروسی مانند کووید-۱۹
• نقش سبک زندگی و عوامل شیمیایی نیز در بروز این اختلال بسیار پررنگ است. مصرف دخانیات، الکل، کافئین بیش از حد و فشارهای عصبی یا استرس شدید ریسک ابتلا را به‌شدت بالا می‌برند.
• برخی افراد به‌دلیل عوامل ژنتیکی و وراثت یا بر اثر مصرف داروهای خاص و مکمل‌های گیاهی محرک، بیشتر از دیگران در معرض خطر قرار دارند.

عوارض و خطرات آریتمی قلبی

آریتمی‌های درمان‌نشده می‌توانند پیامدهای جبران‌ناپذیری برای سلامت فرد به‌همراه داشته باشند. این موارد عبارتند از:

• سکته مغزی: در شرایطی مانند فیبریلاسیون دهلیزی، خون در حفره‌های قلب تجمع یافته و لخته ایجاد می‌کند. این لخته در صورت حرکت به‌سمت عروق مغزی، باعث انسداد و سکته می‌شود.
• نارسایی قلبی: تداوم ضربان‌های نامنظم و ناکارآمد به‌مرور زمان باعث ضعف و فرسودگی عضله قلب شده و بیمار را به‌سمت نارسایی قلبی سوق می‌دهد.
• ایست قلبی: بحرانی‌ترین پیامد آریتمی، به‌ویژه در انواع بطنی، ایست قلبی ناگهانی است که می‌تواند منجر به مرگ فوری شود. غش‌کردن یا سنکوپ هم از دیگر پیامد‌ها است.

نحوه تشخیص آریتمی قلبی

فرآیند تشخیص آریتمی با یک معاینه فیزیکی دقیق و بررسی نبض و صداهای قلبی توسط پزشک آغاز می‌شود. نوار قلب یا الکتروکاردیوگرام (ECG) به‌عنوان ابزار پایه، فعالیت الکتریکی قلب را در لحظه ثبت می‌کند.

اما برای شناسایی آریتمی‌های گذرا، استفاده از مانیتورهای قابل حمل مانند هولتر برای دوره‌های ۲۴ یا ۴۸ ساعته ضروری است.

روش‌های زیر نیز نقش مهمی در تکمیل پازل تشخیصی ایفا می‌کنند:

• تست‌های تشخیصی غیرتهاجمی: اکوکاردیوگرافی برای بررسی ساختار و دریچه‌ها، تست ورزش برای مشاهده واکنش قلب به فعالیت به کار می‌روند.
• بررسی‌های تخصصی و تهاجمی: مطالعه الکتروفیزیولوژی (EP) برای نقشه‌برداری دقیق سیستم الکتریکی و همچنین سی‌تی‌اسکن یا ام‌آر‌آی قلب برای مشاهده جزئیات بافتی در موارد پیچیده انجام می‌شود.

برای تشخیص آریتمی قلبی به کجا مراجعه کنیم؟

مسیر مراقبت از بیمار معمولاً با مراجعه به پزشک عمومی برای ارزیابی‌های اولیه و بررسی علائم خفیف آغاز می‌شود. در صورت تایید وجود اختلال، بیمار باید تحت نظر متخصص قلب و عروق قرار گیرد.

بااین‌حال، برای مدیریت تخصصی و دقیق ریتم قلب، مراجعه به یک الکتروفیزیولوژیست الزامی است؛ این پزشک فوق‌تخصص به‌طور ویژه برای تشخیص و درمان اختلالات پیچیده ریتم قلب آموزش دیده است. با مراجعه به بهترین کلینیک های آریتمی قلب تهران، می‌توانید از همه این تخصص‌ها بهره ببرید و همه مراحل تشخیص و درمان را در یک محل دنبال کنید.