افسردگی بعد از زایمان

افسردگی پس از زایمان یکی از شایع‌ترین اختلالات خلقی در دوره بارداری و ماه‌های بعد از تولد نوزاد است. این اختلال ممکن است از دوران بارداری شروع شود و یا در یک سال اول پس از زایمان بروز پیدا کند.

با وجود شیوع بالا، بخش قابل توجهی از موارد هرگز تشخیص داده نمی‌شوند. دلیل اصلی، انگ اجتماعی، ترس از قضاوت و ناآگاهی نسبت به علائم است.

عدم تشخیص و درمان به‌موقع افسردگی پس از زایمان، سلامت مادر، نوزاد و کل خانواده را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

افسردگی بعد از زایمان چیست؟

افسردگی بعد از زایمان نوعی افسردگی اساسی است که در ارتباط مستقیم با بارداری و زایمان شکل می‌گیرد. در منابع پزشکی جدید، این اختلال با عنوان افسردگی پیرامون زایمان ذکر شده است؛ چون ممکن است قبل از زایمان نیز باشد.

از نظر تشخیصی رسمی، شروع علائم در بارداری یا تا ۴ هفته پس از زایمان تعریف می‌شود، اما در عمل، بروز علائم تا یک سال پس از زایمان نیز شایع و پذیرفته شده است.

این اختلال با غم بعد از زایمان (بیبی بلوز) تفاوت اساسی دارد. بیبی بلوز شایع، خفیف و گذراست و معمولاً طی چند روز تا ۲ هفته خودبه‌خود برطرف می‌شود. اما افسردگی پس از زایمان شدیدتر است، پایدار می‌ماند و بدون درمان، ماه‌ها یا حتی سال‌ها ادامه پیدا می‌کند.

لازم به ذکر است این بیماری فقط مختص مادران بیولوژیک نیست. پدران، والدینی که کودک را به‌عنوان فرزند‌خوانده می‌پذیرند هم ممکن است دچار این مشکل شوند.

علائم افسردگی پس از زایمان

علائم افسردگی بعد از زایمان سزارین و طبیعی مشابه افسردگی اساسی است، اما در بستر بارداری یا تولد نوزاد رخ می‌دهد. برای تشخیص، وجود حداقل 5 علامت به‌مدت دست‌کم 2 هفته ضروری است.

شایع‌ترین علائم شامل:

• خلق افسرده مداوم
• از دست دادن علاقه یا لذت
• احساس بی‌ارزشی
• شرم و گناه
• ناامیدی  
• اضطراب شدید
• بسیاری از افراد تحریک‌پذیر می‌شوند یا بدون دلیل گریه می‌کنند.
• عزت نفس کاهش پیدا می‌کند و فرد خودش را مادر یا والد نالایقی می‌داند.

در سطح جسمی:

• اختلال خواب از مهم‌ترین علائم افسردگی بعد از زایمان سزارین و طبیعی است. ناتوانی در خوابیدن حتی زمانی که نوزاد خواب است، یک علامت هشداردهنده محسوب می‌شود.
• خستگی مفرط
• تغییر اشتها
• کاهش انرژی
• مشکل تمرکز
• کناره‌گیری اجتماعی

برخی علائم مستقیماً به رابطه با نوزاد مربوط می‌شوند که عبارتند از:

• مشکل در برقراری پیوند عاطفی
• بی‌علاقگی
• اضطراب شدید در کنار نوزاد
• نگرانی افراطی درباره سلامت کودک

لازم به ذکر است افکار خودکشی یا آسیب‌رساندن به خود یا نوزاد، وضعیت اورژانسی محسوب می‌شوند و نیاز به اقدام فوری دارند.

بهتر است بدانید روان پریشی پس از زایمان با افسردگی بعد از زایمان تفاوت اساسی دارد و یک وضعیت نادر اما بسیار اورژانسی محسوب می‌شود. این اختلال معمولاً در روزها یا هفته‌های اول پس از زایمان شروع می‌شود و با علائمی مانند هذیان، توهم، افکار شدید و غیرواقعی درباره نوزاد، بی‌قراری شدید، گیجی و رفتارهای غیرقابل پیش‌بینی همراه است.

علت افسردگی بعد از زایمان چیست؟

افسردگی پس از زایمان یک علت واحد ندارد. این اختلال حاصل تعامل عوامل زیستی، روانی و اجتماعی است. عوامل زیر در بروز آن نقش دارند:

• پس از زایمان، سطح هورمون‌های استروژن و پروژسترون به‌طور ناگهانی کاهش پیدا می‌کند. این تغییر شدید می‌تواند تعادل شیمیایی مغز را بر هم بزند.
• تغییرات هورمون‌های تیروئیدی، اختلال در سیستم‌های عصبی و کاهش برخی انتقال‌دهنده‌های عصبی نیز نقش دارند.
• سابقه افسردگی، اضطراب یا اختلال دوقطبی خطر ابتلا را افزایش می‌دهد. سابقه خانوادگی بیماری‌های روان‌پزشکی نیز بی‌تأثیر نیست.
• استرس
• کمبود خواب
• نداشتن حمایت اجتماعی
• مشکلات زناشویی
• خشونت خانگی
• زایمان سخت
• نوزاد نارس یا دارای نیازهای ویژه
• مشکلات مالی
• انتظارات غیرواقع‌بینانه از مادریA

افسردگی پس از زایمان چقدر طول می‌کشد؟

شروع افسردگی پس از زایمان معمولاً در هفته‌های اول پس از تولد نوزاد رخ می‌دهد، اما ممکن است دیرتر هم ظاهر شود. بدون درمان، علائم می‌توانند ماه‌ها ادامه پیدا کنند و حتی به افسردگی مزمن تبدیل شوند.

مطالعات نشان می‌دهند حدود یک‌چهارم افراد درمان‌نشده، تا چند سال پس از زایمان همچنان علائم افسردگی دارند. در مقابل، درمان مناسب می‌تواند طی چند هفته تا چند ماه باعث بهبود قابل توجه شود.

بااین‌حال، درمان معمولاً باید حداقل ۶ تا ۱۲ ماه ادامه یابد تا خطر عود کاهش پیدا کند.

خطرات و عوارض عدم درمان به‌موقع افسردگی پس از زایمان

درمان‌نشدن افسردگی پیامدهای جدی دارد. این پیامدها عبارتند از:

• مادر ممکن است در مراقبت از نوزاد دچار مشکل شود.
• تمرکز مادر کاهش پیدا کرده و نیازهای جسمی و عاطفی کودک به‌خوبی پاسخ داده نمی‌شود.
• خطر خودکشی در این دوره افزایش پیدا می‌کند و یکی از علل مهم مرگ‌ومیر پس از زایمان محسوب می‌شود.
• افسردگی درمان‌نشده احتمال بروز مجدد افسردگی یا اختلالات شدیدتر روانی را نیز بالا می‌برد.

برای نوزاد، پیامدهای افسردگی مادر شامل موارد زیر است:

• اختلال در پیوند عاطفی
• تأخیر رشدی
• مشکلات رفتاری
• اختلال خواب و تغذیه  
• مشکلات عاطفی در سال‌های بعد
• روابط خانوادگی نیز تحت فشار قرار می‌گیرد و خطر افسردگی در شریک زندگی افزایش می‌یابد.

نحوه تشخیص افسردگی بعد از زایمان

تشخیص افسردگی پس از زایمان براساس گفت‌وگوی بالینی و ابزارهای غربالگری انجام می‌شود. آزمایش خاصی برای تشخیص وجود ندارد.

پزشکان از پرسش‌نامه‌هایی مانند مقیاس افسردگی پس از زایمان ادینبورگ  (EPSD) استفاده می‌کنند. نمره بالا در این آزمون‌ها به معنای تشخیص قطعی نیست، اما نیاز به بررسی تخصصی را نشان می‌دهد.

در ارزیابی بالینی، شدت علائم، خطر خودکشی و سایر اختلالات روانی بررسی می‌شود. در برخی موارد، آزمایش خون برای بررسی اختلالات تیروئید درخواست می‌شود.

پیشگیری از ابتلا به افسردگی پس از زایمان

پیشگیری به‌ویژه در افراد پرخطر اهمیت زیادی دارد. روش‌های پیشگیری از ابتلا عبارتند از:

• غربالگری در دوران بارداری
• اطلاع‌دادن سابقه افسردگی به پزشک
• شروع زودهنگام مداخلات روان‌شناختی
• آموزش درباره تغییرات طبیعی پس از زایمان
• آگاهی از علائم هشداردهنده
• تقویت حمایت خانوادگی
• خواب کافی
• تغذیه مناسب و فعالیت بدنی

راه‌های درمان افسردگی بعد از زایمان

درمان بسته به‌شدت علائم متفاوت است.

• در موارد خفیف تا متوسط: روان‌درمانی انتخاب اول محسوب می‌شود. درمان شناختی‌رفتاری و درمان بین‌فردی بیشترین شواهد اثربخشی را دارند.
• در افسردگی متوسط تا شدید: داروهای ضدافسردگی به‌همراه روان‌درمانی استفاده می‌شوند. بسیاری از این داروها در دوران شیردهی ایمن هستند و با دوز مناسب تجویز می‌شوند. انتخاب دارو، نوع آن و دوز مصرفی باید حتماً توسط روان‌پزشک و با توجه به وضعیت شیردهی انجام شود.

در سال‌های اخیر، داروهای اختصاصی برای افسردگی پس از زایمان تولید شده‌اند که اثر سریع‌تری دارند.

در موارد مقاوم یا بسیار شدید، روش‌هایی مانند تحریک مغناطیسی مغز یا درمان تشنج الکتریکی کاربرد دارند.

برای تشخیص و درمان افسردگی بعد از زایمان به کجا مراجعه کنیم؟

اولین قدم، مراجعه به پزشک زنان، پزشک عمومی، ماما یا پزشک اطفال است. این متخصصان می‌توانند غربالگری اولیه انجام دهند و فرد را به روان‌پزشک یا بهترین کلینیک های روانشناسی تهران ارجاع دهند.

در صورت وجود افکار خودآسیب‌زننده یا آسیب به نوزاد، مراجعه فوری به اورژانس ضروری است.

افسردگی پس از زایمان طبیعی و سزارین یک ضعف شخصیتی نیست. این بیماری قابل درمان است و هرچه زودتر شناسایی شود، مسیر بهبودی کوتاه‌تر و امن‌تر خواهد بود.